GARNIZON ARNSWALDE (luźnych uwag kilka)



Wo sind die Soldaten hin
Wo sind sie geblieben ?
Über den Gräbern
wehr der Wind.
Dort sind sie geblieben.
Fot. Heimatgruß – Rundbrief. Arnswalde. Uroczystości z 15.10 1937 r.


Jedyną pozycją książkową w całości poświeconą Oflagowi II B Arnswalde jest opracowanie
Józefa Bohatkiewicza. Bazując na swoich notatkach i wspomnieniach stał się on prekursorem historii obozu, a zarazem głównym o nim źródłem wiedzy. Po przeanalizowaniu kilku prac odnoszących się do problematyki jenieckiej dojść można do przekonania, że dane zamieszczone przez Bohatkiewicza często przyjmowano jako pewnik i nie były one weryfikowane. Takim charakterystycznym przykładem jest powielanie, także przez opracowania naukowe, informacji, iż Oflag II B powstał w koszarach 14 Pomorskiego Pułku Piechoty (J. Bohatkiewicz „ Oflag II B Arnswalde” str.21)....
W swojej pracy o Choszcznie dr G. J. Brzustowicz podaje, że koszary w tym mieście powstały
w latach 1935-1937. Decyzję o ich budowie podjęto po rozpatrzeniu dwóch kandydatur tj. Choszczna i Myśliborza. Jak wiadomo Myślibórz przegrał. Budowa koszarowców była częścią ogólnoniemieckiej reorganizacji sił zbrojnych, którą podjęto w 1934 r. Zarówno po pierwszej wojnie światowej, jak i w następnym okresie Choszczno znajdowało się na terenie II Okręgu Wojskowego, którego siedzibą dowództwa był Szczecin. Jednocześnie mieścił się tam sztab 2 Dywizji Piechoty, której jednostki stacjonowały od Szczecina po Lubekę.
W jej składzie nie było 14 Pomorskiego Pułku Piechoty, były natomiast 4; 5; 6 pp. i 2 part.
10 listopada 1935 r. zwiększono w Niemczech ilość okręgów wojskowych z siedmiu do dziesięciu. Nie zmieniło to statusu Szczecina, nadal pozostał siedzibą II Okręgu Wojskowego. 2 Dywizję Piechoty od października 1934 r. poddano całkowitej reorganizacji. Zmiany objęły 4 pułk piechoty tzw. 4 (Preußisches) Infanterie, który z pododdziałami 5 pp. był bazą dla od podstaw formowanego 25 pułku piechoty (Infanterie Regiment 25) .
25 pułk piechoty w 1937 roku stał się zmotoryzowany. 15 października 1937 r. jego 3 batalion uroczyście wprowadził się do nowych koszar w Choszcznie. Powstałe pododdziały pułku stacjonowały w Stargardzie (sztab, 13 i 14 kompania oraz 1 i 2 batalion) i 4 batalion w Dobiegniewie
(Woldenberg).
25 sierpnia 1938 r. Choszczno stało się miejscem stacjonowania kolejnego pododdziału, był nim dowodzony przez mjr Seiferta 3 dywizjon 2 pułku artylerii ( Artillerie Regiment 2). Pozostałe dywizjony i sztab pułku stacjonowały w Szczecinie. Do wiosny 1939 r. na Pomorzu Zachodnim oprócz drugiej były także 12 i 32 Dywizje Piechoty, w ich strukturach nie było 14 Pomorskiego Pułku Piechoty. Stąd nasuwa się wniosek, że J. Bohatkiewicz pomylił się i w choszczeńskich koszarach też nigdy nie było pułku o tej nazwie.

Geneza błędu


W historii choszczeńskiego garnizonu zapisany jest pododdział, który wchodził w skład pułku mającego w swojej nazwie miano „ pomorski”. Pułk ten to 21 pułk piechoty, powstał w 1815 r. z przekształcenia utworzonego w 1813 r. 9 pułku rezerwowego. W 1816 r. 21 pułk piechoty otrzymał dodatkową nazwę 4 pomorski - w historii znany jest jako 21 Infanterie - Regiment (4 Pommersches). W 1820 r. jego batalion fizylierów znalazł się w Choszcznie, natomiast 1-szy batalion stacjonował w Pyrzycach, a drugi w Stargardzie. Batalionem fizylierów w Choszcznie dowodzili von Natzmer, a od 1926 r. von. Prondzinski. Obaj byli przedstawicielami starych pomorskich rodzin. W dniach 6/7 czerwca 1821 r. garnizon choszczeński wizytował następca tronu, znany jako późniejszy król Fryderyk Wilhelm IV.
15 czerwca 1822 r. nastąpiła jego kolejna wizyta, podczas której odbyła się defilada pododdziałów garnizonu. Innym razem następca tronu zawitał do Choszczna 19 czerwca 1826 roku w czasie inspekcji batalionów pułku. Dalszy pobyt batalionu w Choszcznie był już pechowy. 1833 roku batalion opuścił Choszczno na dobre. 21 pp. zmieniał garnizony, brał udział w działaniach wojennych; w 1848 r. tłumił powstanie Wielkopolsce, brał walczył z Danią, Austrią, także z Francją gdzie występował również w roli okupanta. Dopiero w 1887 r. osiadł na dobre w Toruniu. Miasto to było jego garnizonem do 1920 r.
W 1889 r. w dowód uznania zasług rodziny von. Borck pułk dodał do swej nazwy ich nazwisko.
Od tego czasu pełna nazwa pułku brzmiała Infanterie Regiment (4 Pommersches) von Borck Nr 21.
Podczas pierwszej wojny światowej pułk walczył w strukturach 70 Brygady Piechoty, 35 Dywizji Piechoty XVII Korpusu Armijnego. Brał udział w słynnej bitwie pod Tannenbergiem.
W latach 1915-1919 dowodził nim płk. Johannes Lübecke. W 1919 roku pułk walczył
z powstańcami wielkopolskimi ( wg J.G. Brzustowicz). W ramach niemieckiego planu „ Wiosenne Słońce” był przewidziany do działań przeciw Polsce. W 1920 r. w wyniku zajęcia Pomorza przez gen. Hallera pułk musiał opuścić Toruń. Jego śladowe części w postaci kompanii znalazły się w 6 pułku piechoty Reichswehry, była to tzw.11 kompania Infanfiere Regiment von Borck
( 4 Pommersches) Nr 21. 6 pułk piechoty mimo, że wchodził w skład szczecińskiej 2 Dywizji Piechoty Reichswehry stacjonował w Lubece i nie był użyty do formowania jednostek, których pododdziały miały stacjonować w Choszcznie. Mimo tego można przyjąć hipotezę, że Bohatkiewicz musiał cos słyszeć o 4 pomorskim pułku piechoty von Borck i stąd przyjął, że znalazł się w miejscu, gdzie pułk stacjonował. Możliwe, że w tym przekonaniu jeńców utwierdziła obozowa Abwehra ( wywiad), a pomyłka z 4 na 14 jest raczej typowa.


Franz Theodor von Prondzinski


W historii 21 pułku piechoty wspomniano, że „ Był dzielnym żołnierzem i energicznym dowódcą, o żywym temperamencie, który mówił wyraźnym polskim akcentem”. W 1826 roku przejął dowodzenie garnizonem Choszczno. Będąc dowódcą batalionu fizylierów 21 p.p brał udział 11.06.1827 r. w ćwiczeniach w Stargardzie. Szczególnie pechowe dla niego musiały być manewry pod Myśliborzem w 1932 r., kiedy to najprawdopodobniej część żołnierzy batalionu uległa zakażeniu ospą.
Choroba ta przywleczona została do Choszczna i pochłonęła wiele istnień ludzkich, zarówno żołnierzy jak i cywili. Rok później fizylier Jahnke zastrzelił choszczeńskiego kupca. Pół roku po tym fakcie, w czerwcu 1833 r. batalion fizylierów opuścił Choszczno i razem z dowódcą przeniósł się do Kołobrzegu.
Franz Theodor von Prondzinski był Kaszubą, pochodził z powiatu człuchowskiego, gdzie jego ojciec Franciszek Albert posiadał majątek w miejscowości Gockowy. Tam też 1 lutego 1785 r. urodził się przyszły dowódca choszczeńskiego garnizonu. Jego matka Eleonora, wywodziła się z legendarnej rodziny kaszubskiej Jutrzenka – Trzebiatowskich.
Młody von Prondzinski przeznaczony został do służby wojskowej i już w wieku 13 lat został kapralem. Stało się to 1 marca 1798 r. Będąc oficerem brał udział w 1806 r. w wojnie z Francją, walcząc w kilku potyczkach ; pod Halle, Lychen, Lubeką.
W 1809 r. opuścił armię i powrócił w dobra rodzinne. W kampanii 1813-1814 widziany był ponownie w wojsku. Brał udział w oblężeniu Torgau i Magdeburga. W 1813 roku był oficerem 1 zachodnio-pruskiego pułku Landwehry i adiutantem gen. mjr von Jeannereta. Następnie służył w
2 westwalskim pułku piechoty Landwehry, a pół roku później 2 stycznia 1816 r. został dowódcą kompanii w 32 pułku piechoty. Do 21-go pułku piechoty trafił 15 grudnia 1825 r. Z pułkiem tym związał się do 1843 roku. W latach 1838-1843 był jego dowódcą i jednocześnie do 1842 r. dyrektorem szkoły dywizyjnej 4 Dywizji Piechoty.22 marca 1843 r. został dowódca 1 Brygady Piechoty. W roku 1845 wybrano go posłem do sejmu pruskiego. Reprezentował powiat Złotów i Człuchów. Będąc komendantem Królewca w 1847 r. został posłem do Landtagu w Berlinie. W 1848 r. przeszedł na emeryturę w stopniu generała porucznika.
Osiadł w rodzinnym majątku i tam 13 czerwca 1852 roku zmarł. Odznaczony był Orderem Czerwonego Orła 2 i 3 kl. Podczas kilkudziesięcioletniej kariery wojskowej awansował kolejno : 1798 r. - kapral, 1799r. -chorąży,1804 r. – podporucznik,1809r. – porucznik, 1815 r.- kapitan, 1820 r.-major, 1837 r.- podpułkownik, 1839 r. – pułkownik, 1845 r. -generał major, 1848 r.- generał porucznik.

Ciekawostką współczesną jest to, że z rodzinnych okolic gen. Theodora von. Prondzinskiego pochodzi dzisiejszy ppłk. dypl. Roman Czapiewski, który będąc etatowym zastępca dowódcy 2 pułku rakiet ( niestety już rozformowanego ), wielokrotnie pełnił obowiązki dowódcy Garnizonu Choszczno. Był nawet choszczeńskim radnym przedostatniej kadencji.
Innym dowódcą 21 pp. o nazwisku Prondzinski był w latach 1857-1860 Konrad Wilhelm Ferdinand von Prondzinski, który doszedł w służbie wojskowej do stopnia generała piechoty. Posiadał order Pour le Mérite nadany mu za wykazane męstwo na polu bitwy. Mimo wspólnego nazwiska prawdopodobnie obaj Prondzinscy nie byli spokrewnieni.

Dzieje wojenne 1939 – 1945 r.


6 listopada 1939 r. kiedy do nowotworzonego Oflagu II B Arnswalde wkraczali jeńcy z rozbitej armii polskiej, jednostki garnizonu były ciągle w polu. We wczesnych godzinach rannych 1 września 1939 r. 25 pułk piechoty zmotoryzowanej oraz 2 pułk artylerii zmot. 2 Dywizji Zmotoryzowanej w składzie XIX Korpusu Pancernego (d-ca gen. Heinz Guderian) 4 Armii ( d-ca gen. Güuther von Kluge) ruszyły na Polskę. Przez cały pierwszy dzień wojny natarcie tej dywizji powstrzymywał jeden polski 35 pp. Był to macierzysty pułk mjr Sucharskiego z którego odszedł on na dowódcę załogi Westerplatte. W małej wiosce koło Dolic przez kilkadziesiąt lat mieszkał podoficer rezerwy tego pułku plut .Józef Lis .Kilka lat temu zmarł, spoczywa na choszczeńskim cmentarzu. W związku z wojną 1939 r. rozwinięto w Choszcznie tzw. Reservelazaret czyli rezerwowy szpital polowy.
Po Polsce przyszła kolej na Francję.Nigdy już w całości bataliony 2- giej Dywizji Piechoty do swoich garnizonów nie wróciły.
W październiku 1940 r. 25 pp. zmot. stał się 25 pułkiem strzelców (25 Sützen Regiment) .
2 Dywizja na przełomie 1940/1941 została przeformowana na 12 Dywizję Pancerną . W czerwcu
1941 r. brała udział w agresji na ZSRR. Podczas działań na terenie Rosji uległy również zmianom struktury jednostek dywizyjnych od 10 lipca 1942 r. 25 Sützen Regimentstał się 25 pułkiem grenadierów pancernych (25 Panzer Grenadier- Regiment) wcześniej, bo 12. XII.1941 r. 2 pułk artylerii zmotoryzowanej został 2 Panzer Artillerie Regiment .W latach 40- tych na terenie koszar w Choszcznie funkcjonowała podoficerska szkoła wojsk pancernych.
Szlak bojowy batalionów choszczeńskiego garnizonu jest szlakiem bojowym pułków całej 12 DPanc. Wiódł on w latach 1941-1945 przez Mińsk, Smoleńsk, Leningrad, Ładogę, Kursk, Kurlandię. W Kurlandii w 1945 r. dywizja skończyła swój żywot. Była to droga globalnego zniszczenia, cierpienia i śmierci. A ofiary ludzkie na tym szlaku sięgały setek tysięcy nie tylko zabitych w walce, ale zamęczonych, zamordowanych i zagłodzonych.
Jest coś symbolicznego w wyprowadzaniu tysięcy mieszkańców z oblężonego Choszczna w 1945 r. Lecz wcześniej żołnierze choszczeńskiego garnizonu uczestniczyli w najstraszliwszym oblężeniu II wojny światowej i tam też , ale dla innych , wiodła „ droga życia” tylko, że przez jezioro Ładoga. Dlatego warto się czasem zastanowić jak to się stało, że w lutym 1945 r. Armia Czerwona wkroczyła do Choszczna.
W Choszcznie była też inna jednostka artyleryjska. Zachowało się zdjęcie z wiosny 1940 r. przedstawiające na placu koszarowym żołnierzy Artillerie - Ersatz Abteilung 207 czyli 207 dywizjonu artylerii. Wg „Lexikon der Wehrmacht” była to jednostka sformowana w sierpniu 1939 roku w Choszcznie .W jej strukturach były trzy baterie lekkie i jedna bateria ciężka .Podlegała 152 Dywizji .Stąd wynika wniosek , że to 207 dywizjon artylerii był „typowo” choszczeński. Jednak nie na długo. 8 lipca 1940 r. został przeniesiony do Wałcza i 11 kwietnia 1941 r. przeszedł kolejne restrukturyzacje stając się zalążkiem i zapleczem dla tworzonych nowych jednostek artyleryjskich co stało się przyczyną jego rozwiązania 4 września 1942 roku.

Rozważania końcowe


W dostępnej literaturze nie ma potwierdzenia stacjonowania w garnizonie Choszczno 14 Pomorskiego Pułku Piechoty. Zachodzi więc pytanie czy taki pułk istniał. Otóż wśród pruskich pułków przełomu XIX i XX w. był pułk o podobnej nazwie, to Infanterie- Regiment Graf Schwerin
( 3 Pommersches ) Nr 14 lecz z Choszcznem nie miał on nic wspólnego. Istnieją także duże rozbieżności co do nazwiska pierwszego komendanta oflagu Arnswalde II B. U J. Bohatkiewicza to płk. von Lebböcke, Tadeusz Gasztold pisze, że von.Löbecke, Juliusz Pollack podaje von Loebeck, Stanisław Piotrowski przytacza nazwisko von. Lubecke, a dr G.J. Brzustowicz wymienia płk. Artura Joachima von Loebecke. Występuje natomiast zgodność co do imienia Joachim.
Fonetycznie te nazwiska brzmią jednak podobnie, co od razu nasuwa podobieństwo do dowódcy 21p.p. von.Lübecke. Przy takiej rozbieżności poglądów wcale nie wydaje się aż tak szokująca hipoteza, że witającym pierwszych jeńców w Oflagu II B był były dowódca 21 pp ( 4 pomorskiego) von Borcke płk. Johannes von Lübecke. lub jeden z jego krewnych i stąd z osobą komendanta skojarzono koszary jako koszary dawnego „ pomorskiego” pułku. Dla pełnego poparcia tej teorii nie pasują różnice w imionach obu pułkowników.
Stanisław Piotrowski przytacza obozową plotkę jakoby von Lubecke miał pochodzić z zgermanizowanego odłamu polskiej rodziny Lubeckich. Faktem jest, że pierwszy komendant Oflagu nie ukrywał swojej życzliwości do jeńców. Jest też faktem, że w rodzinie o nazwisku von Lübecke występowały polskie imiona.
Rozbieżności u poszczególnych znawców problematyki jenieckiej na Pomorzu sugerują dokonanie weryfikacji danych dotyczących historii Oflagu II B Arnswalde.

mjr Andrzej Szutowicz




Garnizon Choszczno na fotografiach z Heimatgruß – Rundbrief
15.10 1939 r. uroczystości przekazania dla 3 batalionu 25 pułku piechoty nowych koszar w Choszcznie.

Fot. W oczekiwaniu na meldunek.

Fot. Meldunek dowódcy batalionu.

Fot. Przegląd pododdziałów obecne są również władze miasta.

Fot. Przegrupowanie pododdziałów.

Fot. Przegrupowanie pododdziałów.

Fot. Defilada.

Fot. 7.Uroczystości w koszarach. Na dalszym planie widać budowę kolejnych koszarowców.

Fot. 25 sierpnia 1938 r. Choszczno stało się miejscem stacjonowania kolejnego pododdziału, 3 dywizjon 2 pułku artylerii ( Artillerie Regiment 2 ) mjr Seiferta. Na zdjęciu uroczystości wprowadzenia dywizjonu do koszar.

Fot.Defilada w nowych koszarach.

Fot. 01.10.1939 r.Rezerwowy szpital polowy w Choszcznie.

Fot. Choszczno 1939 r.Podoficerowie 207 dywizjonu artylerii świętują zwycięstwo w Polsce.

Fot. Wiosna 1940 r.Koszary w Choszcznie.Zbiórka podoficerów 207 dywizjonu artylerii.

Fot. 1944 r. Podoficerska szkoła grenadierów pancernych.

Fot. Defilada elewów szkoły podoficerskiej.

Fot. Zdj. E.Jacheet. Koszary w Choszcznie.Oflag IIB Arnswalde 1939 -1945 r.

Fot. Zdj.E.Jacheet. Koszary w Choszcznie.Oflag IIB Arnswalde 1939 -1945 r.

Fot. Choszczno luty 1945 r.Smutny koniec Garnizonu Arnswalde.


Fot. 2 maja 1981 roku w niemieckiej miejscowości Nidda odsłonięto głaz z tablicą upamiętniającą 25 pułk grenadierów pancernych i jego poprzednika 25 pułk piechoty

Literatura ;
Marek Dzięcielski „Pomorskie sylwetki „ str.147 – 149 Wyd. Adam Marszałek. Toruń 2002 r.
Stanisław Piotrowski „ W żołnierskim siodle” str. 421-425 .LSW W-wa 1978 r.
Grzegorz Jacek Brzustowicz „ Ostatnie stulecie miasta Arnswalde” ( 1815-1945)
Wyd. A.Sz. Choszczno 2006 r. str. 37-39, 87, 88.
www. kolberg- koerlin.de „ 4 Pommersches Infanterie Regiment Nr 21”
www. oxishistory.com Reichswehr –6 Infanterie Regiment
www. feldgran com. 4 ( Preußisches) Infanterie Regiment
www. lexikon-der- wehrrmacht de Infanterie Regiment 25 , Artillerie-Ersatz-Abteilung 207
Heimatgruß – Rundbrief