Listopad 4

Francuzi w Oflagu II B (Zarys historii)

pobyt1.Pobyt w 1940 r.
Pierwsza grupa jeńców francuskich została przywieziona do Choszczna tuż po klęsce Francji w czerwcu 1940 r. Najstarszym Francuzów został płk Gonnard. Początkowo wzajemne powitanie było chłodne ze względu na negatywne opinie Niemców o Polakach i niewojskowy wygląd samych Francuzów. Po obustronnych obserwacjach nieufność minęła. Francuzi włączyli się w nurt życia obozowego zorganizowanego przez Polaków, uczestniczyli w spektaklach teatru, imprezach i koncertach. Niektórzy grali w orkiestrze symfonicznej np.: mjr Vilmet (wiolonczela), mjr Hadangve (flet), por. Gaundry. Wspomniany płk Gonnard cieszył się bardzo wielkim szacunkiem jako człowiek i oficer. Docenił on także pomoc Polaków w przystosowaniu jeńców – Francuzów do obozowego życia, za co w gazecie „Za drutami” w serdecznych słowach podziękował „Kolegom Polakom”. W życiu religijnym bardzo pomocnym okazał się francuski jezuita o. Brue. Pobyt Francuzów w 1940 roku był stosunkowo krótki. Wg. danych z 15-go sierpnia 1940 r. w oflagu przebywało 356 oficerów i 140 szeregowych francuskich. 8 listopada tego roku wszystkich przewieziono do obozu w Prenzlau.

2arns2.Z Gross Born do Arnswalde
14 maja 1942 r. ponownie w Oflagu II B pojawili się Francuzi, był to efekt wymiany jeńców między dwoma obozami. Polaków wywieziono do Oflagu II D w Bornym Sulinowie (Gross Born), gdzie uprzednio przebywali Francuzi. Oflag Arnswalde II B stał się obozem całkowicie francuskim. Przerzut jeńców miał dwa główne cele tj. skomasowanie maksymalnej liczby jeńców – Polaków w dwóch obozach okręgu Szczecin i poprawę warunków bytowania Francuzów oraz obywateli państw zachodnich, w których liczono na kolaboracyjną współpracę.
Komendantami Oflagu w „okresie francuskim” byli:
– płk Neumann 15 V – 31VII 1942 r.
– płk Euler 1 VII – 05 IX 1942 r.
– mjr Berndt 6 IX – 22IX 1942r.
– płk Gerloff
– ppłk Praetorius.
Najstarszym obozu był płk Verdier.Nadzór wywiadowczy sprawowali: kpt. von Bülow i kpt. Christian. Nad obozową izbą chorych czuwał lekarz niemiecki dr Rücher.
Stan osobowy obozu był zmienny i w poszczególnych latach przedstawiał się następująco:
1 VI 1942 r. – 2396 oficerów i 408 szeregowych
1 X 1942 r. – 2507 oficerów i 335 szeregowych
1 I 1943 r. – 2459 oficerów i 302 szeregowych
1 X 1943 r. – 2561 oficerów i 292 szeregowych
1 I 1944 r. – 2526 oficerów i 285 szeregowych
1 X 1944 r. – 2578 oficerów i 292 szeregowych
1 I 1945 r. – 2549 oficerów i 291 szeregowych
Podobnie jak Polacy, Francuzi posiadali liczącą blisko 22020 tomów bibliotekę, książki były dostarczane przez rząd Vichy. Po ewakuacji obozu biblioteka zaginęła. Zorganizowano Uniwersytet Obrony, który działał do 20.01.1945 r. Wykładano w nim wiedzę o literaturze, prawo i filozofię. Wprowadzono także studia niższe, gdzie także wykładano nauki techniczne.
Studia wyższe objęły około 480 oficerów, niższe 135. Preferowaną formą samokształcenia były konferencje obligujące do samodzielnej pracy. W przeciwieństwie do Polaków, którzy pobyt w niewoli wykorzystali na zdobycie dodatkowych kwalifikacji, Francuzi stosowali metodę pogłębienia posiadanej wiedzy i studiów indywidualnych.
Ruch konspiracyjny wśród jeńców francuskich rozwinął się dość późno. W 1943 roku powstały zalążki „Groupement Liberte” reprezentujące „Wolnych Francuzów”. Ruch ten rozwijał się bardzo ostrożnie. Przyjmowano do niego pojedyncze osoby po bardzo wnikliwym sprawdzeniu i zbadaniu. Dzięki takiej formie uniknięto jakichkolwiek wpadek i ruch nigdy nie został wykryty. W tej działalności uczestniczyli oficerowie zawodowi, jak również i rezerwy. Utrzymywano ścisły kontakt z Francją. Przekazano m.in. informacje otrzymane od jeńców pracujących w Policach i innych zakładach, ważnych ze względów wojskowych. W obozie prowadzono działalność wychowawczo-oświatową, kulturalną oraz wydawano biuletyny.
Już 24 maja 1942 roku władze obozowe zaproponowały oficerom podjęcie pracy na terenie Rzeszy. Z tej propozycji do 12 lipca 1944 r. skorzystało 495 oficerów, czyli co piąty statystyczny oficer. Była to 6-cio miesięczna praca kontraktowa na zasadzie urlopowania z niewoli. Kontrakty mogły być przedłużane. Źródła podają także, że z obozu uciekło prawdopodobnie 19 jeńców.

3.Ewakuacja jeńców Oflagu II B
Do obowiązków jeńca francuskiego należało spacerowanie. Organizowano nawet zawody marszowe (ppor. Leduc w ciągu 3 dni przemaszerował 120 km.). Forma tego treningu zaowocowała podczas ewakuacji obozu.
Jeńcy francuscy przebywali w Oflagu Arnswalde II B do 29 stycznia 1945 r. Rozkaz do wymarszu wydano w nocy 28/29 stycznia. Utworzono kolumnę, podzieloną na trzy 900 osobowe grupy. Wyruszono w kierunku Odry, którą przekroczono w okolicy Radziszewa i Kołbaskowa 2 lutego 1945 r. Na odcinku Choszczno-Odra uciekło 154 oficerów, część z nich wyłapano i po przekazaniu do Szczecina wywieziono za Zachód. Marsz ten trwał do 25 lutego i zakończył się w m. Waren. Tu część pozostała i doczekała nadejścia Rosjan. Natomiast z pozostałych oficerów następnego dnia uformowano kolumnę, której marsz zakończył się dopiero 19 marca w Oflagu IV A Soest.
3.1.Trasa ewakuacji jeńców Oflagu IIB Arnswalde ( 29 I – 19 III 1945 r.)
3.1.1.I kolumna ;

29 I Arnswalde ( Choszczno) – Rosenfeld ( Rosiny) – 28 km
30 I Rosenfeld ( Rosiny) – Zabow ( Żabów) – 27 ,,
31 I Zabow ( Żabów) – Kauplatz ( brak nazwy) – 18 ,,
1 II Kauplatz ( brak nazwy) -Garden ( Gardno) – 18 ,,
2 II Garden ( Gardno) – Nadrensee – 28 ,,
3 II Nadrensee – Krackow – 13 ,,
4 II odpoczynek w Krackow
5 II Krackow – Schwaneberg – 18 ,,
6 II odpoczynek w Schwaneber
7 II Schwaneberg – Graunau – 16 ,,
8 II Graunau – Wittstock – 22 ,,
9 II odpoczynek w Wittstock
10 II Wittstock – Lichtenberg – 16 ,,
11 II Lichtenberg – Warbende – 18 ,,
12 II – 17 II odpoczynek w Warbende
18 II Warbende – Prillwitz – 16 ,,
19 II Prillwitz – Klein Lukow – 13 ,,
20 II Klein Lukow – Federow – 26 ,,
21 II – 24 II odpoczynek w Federow
( wizyta deleg. MCK)
25 II Federow – Waren ( koniec marszu I kolumny)
3.1.2.II kolumna;
26 II Federow – Lexow – 26 ,,
27 II odpoczynek w Lexow
28 II Lexow – Neu Stuer – 17 ,,
1 II – 6 III odpoczynek w Neu Stuer
7 III Neu Stuer – Frehne – 16 ,,
8 III Frehne – Gülitz – 22 ,,
9 III Gülitz – Rosenhagen – 17 ,,
10 III Rosenhagen – Schilde – 15 ,,
11 III odpoczynek w Schilde
12 III Schilde – Beuster – 16 ,,
13 III Beuster – Priemen – 16 ,,
14 III Priemen – Tchernikau – 22 ,,
15 III odpoczynek w Tchernikau
16 III Tchernikau – Salzwedel – 19 ,,
17 III transport koleją z Salzwedel przez
Wittingen, Eldingen, Celle, Lehrte, Hanower
19 III przybycie do Oflagu VI A Soest

4.Wyzwolenie.
W Choszcznie pozostawiono 45 chorych jeńców niezdolnych do marszu. Przeżyli oni mękę oblężenia miasta.17 lutego 1945 roku jeszcze przed zdobyciem Choszczna wyzwoliła ich Armia Czerwona.

miejsca5. Miejsca pamięci.
O pobycie Francuzów w Oflagu II B przypomina obelisk na terenie jednostki ( zdj. pierwsze) oraz tablica przed wejściem do kościoła parafii pw św. Jadwigi Królowej. Tablica ta ma swoją specyficzna historię gdyż znajduje się na obelisku saperskim. Miejsce to spodobało się kombatantom francuskim, dawnym jeńcom Oflagu II B Arnswalde, którzy przyjechali do Choszczna z myślą upamiętnienia w tym mieście swego jenieckiego bytu. Z wielu charakterystycznych punktów, wybrali jako najbardziej godny saperski obelisk ( zdj. trzecie). Notabene oprócz parafian obiekt ten w owym czasie był zupełnie niezauważany. Ufundowaną przez Francuzów dwujęzyczną tablicę pamiątkową, umocowano w ich obecności w maju 2001 r. Została umocowana na symbolicznej ścianie obelisku, tuż obok krzyża ( zdj.czwarte). Tablicę podczas skromnej uroczystości poświęcił ks mjr Andrzej Lemieszko. Napis na niej głosi:

3000TU 3000 FRANCUSKICH OFICERÓW JEŃCÓW WOJENNYCH WIĘZIONYCH
BYŁO PRZEZ NAZISTOWSKIE NIEMCY W OFLAGU II B OD MAJA 1942
DO STYCZNIA 1945 JEŃCY CI PRZYBYLI Z OFLAGU II D GROSS BORN
GDZIE WIĘZIENI BYLI OD CZERWCA 1940 DO 29 STYCZNIA 1945
WYSŁANI ZOSTALI PIESZO NA PRZEBYCIE 300 KM. PO CZYM MOGLI
PO 5 -CIU LATACH NIEWOLI WRÓCIĆ DO RODZIN.

W lewym górnym rogu tablicy widoczne są barwy Republiki Francuskiej. Po powrocie Francuzów do kraju na ręce ks.mjr A. Lemieszko wpłynął list z podziękowaniem;
Drogi Księże Kapelanie
Pragnę podziękować Księdzu w imieniu towarzyszących mi Francuzów i własnym za wspaniałe przyjęcie, jakie nam Ksiądz sprawił 7 maja podczas naszej podróży do waszego kraju. Byliśmy bardzo wzruszeni Księdza zgodą umieszczenia na murze parafialnym tablicy upamiętniającej pobyt w niewoli oficerów francuskich.
Czy nie byłoby za trudne dla Księdza przysłanie mi fotografii kościoła z tablicą ?
Czy miałby Ksiądz możliwość przesłania mi również artykułów prasowych, ewentualnie reportażu telewizyjnego relacjonujących tę ceremonię ? Pragnąłbym pokazać to członkom Towarzystwa Jeńców Oflagu II D i II B, którzy są za starzy do podróży, z wyjątkiem p. Bertranda de CUNIAC.
Jeśliby Ksiądz mógł to zrobić, dziękowałbym całym sercem. Dziękujemy również Księdzu za wspaniały poczęstunek. Prosimy przekazać nasze podziękowanie osobom, które go przygotowały i powiedzieć im, jak byliśmy wzruszeni ich uszanowaniem.
Zwiedzenie miejsc pobytu w niewoli jeńców francuskich którzy przebywali w niej od 17 maja 1940 do 29 stycznia 1945 rokubyło bardzo przejmujące. Wysyłam list do pana Pułkownika, by mu podziękować. Odwiedziliśmy jeszcze Kościół, gdzie odbywała się ceremonia konfirmacyjna, widzieliśmy pomnik w centrum, w końcu dworzec, gdzie w maju 1940 roku była wymiana oficerów polskich i francuskich. Wnuczka jednego jeńca, która nam towarzyszyła , napisała relacjonujący ją artykuł.
Ukaże się on w biuletynie naszego towarzystwa. Pragniemy wzbudzić u potomnych chęć odwiedzenia miejsca cierpienia ich ojców i dziadków. To im da możliwość zastanowienia się nad tym, ile złego może uczynić człowiek doprowadzony doktryną do zbiorowego szaleństwa. Proszę przyjąć , Księże Kapelanie, moje wyrazy głębokiego szacunku.

Etienne JACHEET

Podobna tablica została przez Francuzów umocowana w Kłominie przy pomniku upamiętniających jeńców Oflagu II D Gross Born. Przy czym wspomina się na niej fakt wymiany jeńców miedzy oflagami. Tam też w Kominie na skraju polnej drogi stoi pomnik ( zdjęcie drugie) jak oznajmia umieszczony na nim w brązie napis poświęcony został francuskim oficerom więzionych w Oflagach II D i II B.

3 czerwca 2008 r. do Choszczna przyjechała delegacja Francuzów byłych jeńców Oflagu II B. Przyjechali tak jak w czasach niewoli z Bornego Sulinowa.. Czy ktoś o tym wydarzeniu słyszał?

Opracował; Andrzej Szutowicz